ช่วงล่างพรมวิเศษ

Citroën และตำนานช่วงล่าง Hydropneumatic

เมื่อฝรั่งเศสคิดต่างจากโลกทั้งใบ

ถ้าพูดถึงรถยุโรป คนส่วนใหญ่อาจนึกถึงความแข็งแรงแบบ Mercedes-Benz ความสปอร์ตของ BMW หรือความปลอดภัยของ Volvo

แต่ถ้าพูดถึง Citroën สิ่งหนึ่งที่ทำให้แบรนด์ฝรั่งเศสรายนี้แตกต่างจากคนอื่นมาตลอด คือแนวคิดที่ว่า

“รถยนต์ไม่จำเป็นต้องสร้างเหมือนกับที่คนอื่นเคยทำมา”

และผลงานที่แสดงแนวคิดนี้ได้ดีที่สุด ก็คือช่วงล่าง Hydropneumatic Suspension หรือช่วงล่างที่ใช้ระบบไฮดรอลิกร่วมกับก๊าซไนโตรเจน ซึ่งกลายเป็นหนึ่งในเทคโนโลยีที่โดดเด่นที่สุดในประวัติศาสตร์รถยนต์

จุดเริ่มต้นของ Citroën

Citroën ก่อตั้งขึ้นในปี 1919 โดย André Citroën วิศวกรและนักอุตสาหกรรมชาวฝรั่งเศส

แม้แต่โลโก้รูปหัวลูกศรคู่หรือ Double Chevron ที่เราคุ้นเคย ก็มีต้นกำเนิดมาจากเฟืองแบบก้างปลาคู่ที่ André Citroën เคยทำธุรกิจก่อนเข้าสู่วงการรถยนต์

Citroën ตั้งแต่ยุคแรกไม่ได้ต้องการเพียงสร้างรถหรูหรือรถสมรรถนะสูง แต่ต้องการทำให้รถยนต์เป็นสิ่งที่คนทั่วไปเข้าถึงได้ พร้อมกับพยายามนำเทคโนโลยีใหม่เข้ามาใช้ก่อนคู่แข่งอยู่เสมอ

หนึ่งในรถที่สำคัญที่สุดคือ

Citroën Traction Avant ปี 1934

ในยุคที่รถจำนวนมากยังใช้โครงแชสซีแยกจากตัวถังและขับเคลื่อนล้อหลัง Citroën กลับสร้างรถที่ใช้

• ขับเคลื่อนล้อหน้า

• ตัวถังแบบ Monocoque

• ช่วงล่างหน้าอิสระ

• จุดศูนย์ถ่วงต่ำ

สิ่งเหล่านี้ถือว่าก้าวหน้ามากในช่วงทศวรรษ 1930

แต่การพัฒนาเทคโนโลยีจำนวนมากก็ทำให้ Citroën ประสบปัญหาทางการเงิน จน Michelin เข้ามาควบคุมบริษัท

และภายใต้ยุคของ Michelin นี่เองที่หนึ่งในเทคโนโลยีสำคัญที่สุดของ Citroën เริ่มถือกำเนิดขึ้น

เมื่อวิศวกรคิดว่า “ทำไมรถต้องมีสปริงเหล็ก?”

บุคคลสำคัญคือวิศวกรชาวฝรั่งเศสชื่อ Paul Magès

เขาตั้งคำถามกับหลักการพื้นฐานของช่วงล่างรถยนต์ว่า

ทำไมรถทุกคันถึงต้องใช้สปริงเหล็กในการรับน้ำหนัก?

เพราะสปริงเหล็กมีข้อจำกัดอย่างหนึ่ง

ถ้าออกแบบให้นุ่มมาก รถก็จะยวบและควบคุมตัวถังยาก

แต่ถ้าทำให้แข็งเพื่อควบคุมรถดีขึ้น ความสบายก็ลดลง

Paul Magès จึงคิดระบบที่ไม่ใช้สปริงเหล็กเป็นหลัก แต่ใช้

ก๊าซไนโตรเจนเป็นสปริง

และใช้

น้ำมันไฮดรอลิกเป็นตัวส่งแรง

ระบบนี้จึงถูกเรียกว่า

Hydropneumatic

Hydro = ของเหลว

Pneumatic = ก๊าซ

ลูกกลม ๆ ของ Citroën มีไว้ทำอะไร?

ใครที่เคยเปิดฝากระโปรงหรือมองใต้ท้อง Citroën รุ่นเก่า อาจเคยเห็นลูกกลม ๆ สีเขียวหรือสีเทา

สิ่งนี้เรียกว่า Sphere

ภายใน Sphere แบ่งออกเป็นสองส่วนด้วยแผ่น Diaphragm

ด้านหนึ่งบรรจุ ก๊าซไนโตรเจน

อีกด้านหนึ่งเป็น น้ำมันไฮดรอลิก

เมื่อรถวิ่งผ่านหลุมหรือลูกระนาด ล้อจะดันลูกสูบช่วงล่างขึ้น น้ำมันไฮดรอลิกจะถูกดันเข้าไปใน Sphere แล้วไปกดแผ่นไดอะแฟรม

ก๊าซไนโตรเจนที่อยู่อีกด้านจึงถูกอัดตัว

และเนื่องจากก๊าซสามารถบีบอัดได้ มันจึงทำหน้าที่เหมือนกับสปริง

พูดง่าย ๆ คือ

ไนโตรเจน = สปริง

น้ำมันไฮดรอลิก = ตัวส่งแรง

นี่คือหัวใจของ Hydropneumatic Suspension

แล้วโช้กอัพอยู่ตรงไหน?

สิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือ ระบบไม่จำเป็นต้องมีโช้กอัพแบบรถทั่วไปในรูปแบบเดียวกัน

น้ำมันที่ไหลเข้าออก Sphere จะต้องผ่านช่องทางและวาล์วที่กำหนดอัตราการไหล

การจำกัดการไหลของน้ำมันตรงนี้ทำหน้าที่เหมือนกับ Damper หรือโช้กอัพ

ดังนั้นในระบบเดียว Citroën สามารถสร้างทั้ง

Spring + Damper

ขึ้นมาได้พร้อมกัน

จุดที่เหนือกว่าช่วงล่างธรรมดา — รถรักษาระดับตัวเองได้

ลองจินตนาการว่ารถซีดานทั่วไปมีคนนั่งคนเดียว

ระดับรถอยู่ปกติ

จากนั้นให้ผู้โดยสารอีก 3 คนนั่งเบาะหลัง พร้อมใส่สัมภาระเต็มท้ายรถ

รถธรรมดาจะเกิดอาการ

ท้ายยุบ

แต่ Citroën Hydropneumatic สามารถตรวจจับได้ว่าความสูงของตัวรถเปลี่ยนไป

จากนั้นระบบจะเพิ่มน้ำมันเข้าสู่กระบอกช่วงล่าง

รถก็จะยกตัวกลับมาอยู่ที่ระดับเดิม

นี่เรียกว่า

Self-Levelling Suspension

ข้อดีไม่ได้มีแค่เรื่องความสวยงาม

เพราะเมื่อระดับรถยังคงเดิม

Geometry ของช่วงล่างก็เปลี่ยนน้อยกว่า

ระยะทำงานของช่วงล่างยังเหมาะสม

ไฟหน้าไม่เชิดขึ้นเมื่อบรรทุกหนัก

การควบคุมรถจึงสม่ำเสมอมากกว่า

นี่เป็นแนวคิดที่ล้ำหน้ามากสำหรับรถในยุค 1950

DS ปี 1955 — วันที่ Citroën ทำให้โลกตกตะลึง

แม้รถคันแรกที่ทดลองใช้ Hydropneumatic จะเป็น Traction Avant 15 Six H ปี 1954 ซึ่งใช้ที่ช่วงล่างด้านหลัง

แต่รถที่ทำให้เทคโนโลยีนี้โด่งดังไปทั่วโลก คือ

Citroën DS ปี 1955

เมื่อ DS เปิดตัว มันแทบจะดูเหมือนรถจากอนาคต

ไม่ใช่เพียงรูปร่างที่ลู่ลมและแตกต่างจากรถร่วมสมัยเท่านั้น

แต่ Citroën ยังใช้ระบบไฮดรอลิกแรงดันสูงควบคุมหลายระบบในรถ

ทั้ง

• ช่วงล่าง

• เบรก

• พวงมาลัย

• ระบบคลัตช์และการเปลี่ยนเกียร์ในบางรุ่น

รถสามารถปรับความสูงของตัวเองได้ และให้ความนุ่มนวลบนถนนที่รถในยุคนั้นแทบไม่มีใครทำได้

นี่จึงเป็นที่มาของคำที่คนรัก Citroën มักพูดถึง

“Magic Carpet Ride”

หรือความรู้สึกเหมือนนั่งอยู่บนพรมวิเศษ

หลังจาก DS เทคโนโลยีนี้ไม่ได้หายไป

Citroën นำ Hydropneumatic ไปใช้กับรถอีกหลายรุ่น

Citroën GS

ทำให้เทคโนโลยีนี้เข้าถึงรถครอบครัวขนาดเล็กมากขึ้น

Citroën SM

นำระบบช่วงล่างของ Citroën มารวมกับความหรูหราและเครื่องยนต์ Maserati กลายเป็นหนึ่งใน GT ที่แปลกและน่าสนใจที่สุดในยุค 1970

Citroën CX

เปิดตัวในปี 1974 และกลายเป็นหนึ่งในตัวแทนของคำว่า “Citroën Ride”

ตัวรถสามารถวิ่งบนถนนเป็นคลื่นได้อย่างนุ่มนวลมาก จน CX กลายเป็นรถที่คนรัก Citroën จำนวนมากยังยกย่องเรื่องความสบายจนถึงทุกวันนี้

BX — ทำให้เทคโนโลยีระดับ DS กลายเป็นรถของคนทั่วไป

ในยุค 1980 มี Citroën BX

แม้ตัวรถจะมีขนาดไม่ใหญ่ แต่ยังใช้ Hydropneumatic

นี่เป็นสิ่งที่ต่างจากผู้ผลิตรายอื่นอย่างมาก

เพราะเทคโนโลยีที่ซับซ้อนแบบนี้ไม่ได้ถูกจำกัดไว้เฉพาะรถระดับเรือธง

คนทั่วไปก็สามารถซื้อรถ Citroën แล้วได้รับบุคลิกการขับแบบเดียวกันได้

XM — เมื่อคอมพิวเตอร์เริ่มควบคุมช่วงล่าง

ปี 1989 Citroën เปิดตัว XM

และเพิ่มเทคโนโลยีใหม่ที่ชื่อว่า

Hydractive

แทนที่จะให้ช่วงล่างมีบุคลิกเพียงแบบเดียว ระบบอิเล็กทรอนิกส์จะตรวจสอบข้อมูลจากการขับ เช่น

ความเร็ว

การหมุนพวงมาลัย

การกดคันเร่ง

การเบรก

การเคลื่อนไหวของตัวรถ

จากนั้นจึงเลือกว่าช่วงล่างควรอยู่ในลักษณะ

นุ่ม เพื่อความสบาย

หรือ

แข็งขึ้น เพื่อควบคุมตัวรถ

แนวคิดนี้ก็คือบรรพบุรุษของ Adaptive Suspension ในรถสมัยใหม่

แต่ Citroën ทำมาตั้งแต่ปลายยุค 1980

Xantia Activa — Citroën ที่แทบไม่เอียงในโค้ง

ถ้าจะเลือกระบบช่วงล่าง Citroën ที่สุดโต่งที่สุดคันหนึ่ง ต้องพูดถึง

Citroën Xantia Activa

Citroën ไม่ได้แก้ปัญหารถเอียงในโค้งด้วยการใส่สปริงแข็ง ๆ

แต่เลือกใช้ระบบไฮดรอลิกเข้ามาควบคุมการเอียงของตัวถัง

หลักคิดคือ

“ทำให้ช่วงล่างยังนุ่มได้ แต่ไม่จำเป็นต้องปล่อยให้ตัวรถเอียง”

ระบบ Active Anti-Roll จะสร้างแรงต้านการเอียงของตัวถังเมื่อรถเข้าโค้ง

ผลคือ Xantia Activa สามารถเข้าโค้งด้วยระดับการเอียงของตัวถังต่ำมาก ทั้งที่พื้นฐานของรถยังเน้นความสบาย

นี่คือสิ่งที่ทำให้รถรุ่นนี้ยังถูกพูดถึงในวงการรถยนต์มาจนปัจจุบัน

C5 และ C6 — บทสุดท้ายของ Hydropneumatic

เข้าสู่ยุค 2000 Citroën พัฒนาระบบต่อไปเป็น

Hydractive III และ Hydractive III+

พบได้ในรถอย่าง Citroën C5 และ C6

ระบบมีการควบคุมด้วยอิเล็กทรอนิกส์มากขึ้น และสามารถเปลี่ยนระดับความสูงของตัวรถให้เหมาะกับสถานการณ์

ตัวอย่างเช่น เมื่อใช้ความเร็วสูง รถสามารถลดระดับลงเพื่อช่วยเรื่องเสถียรภาพและอากาศพลศาสตร์

หรือเมื่อขับบนสภาพทางไม่ดี ระบบสามารถเพิ่มความสูงขึ้นในบางสถานการณ์

แต่เมื่ออุตสาหกรรมรถยนต์เปลี่ยนไป ตลาดซีดานลดลง ต้นทุนการผลิตกลายเป็นเรื่องสำคัญมากขึ้น

ระบบ Hydropneumatic ที่มีปั๊มแรงดันสูง ท่อ วาล์ว กระบอกไฮดรอลิกและ Sphere หลายลูกจึงมีต้นทุนสูงกว่าช่วงล่างทั่วไป

เมื่อ Citroën C5 ยุติการผลิตในยุโรปในปี 2017

ตำนาน Hydropneumatic ที่อยู่คู่ Citroën มากกว่า 60 ปีก็สิ้นสุดลง

Citroën รุ่นใหม่ยังเป็น Hydropneumatic หรือไม่?

คำตอบคือ

ไม่ใช่แล้ว

รถ Citroën รุ่นใหม่หลายรุ่นใช้ระบบที่เรียกว่า

Progressive Hydraulic Cushions หรือ PHC

ชื่อมีคำว่า Hydraulic เหมือนกัน แต่หลักการต่างกันมาก

PHC ยังคงมี

สปริงเหล็ก + โช้กอัพ

แบบรถทั่วไป

เพียงแต่เพิ่ม Hydraulic Stop เข้าไปช่วยรับแรงในช่วงที่โช้กยุบหรือยืดใกล้สุดระยะ

จึงช่วยให้รถผ่านหลุมหรือเนินได้อย่างนุ่มนวลขึ้น

แต่มันไม่ได้ใช้ก๊าซไนโตรเจนเป็นสปริง และไม่ใช่ Hydropneumatic แบบ DS, CX, XM, Xantia หรือ C5 รุ่นเก่า

แล้วทำไมคนที่เคยขับ Citroën รุ่นเก่าถึงยังคิดถึงมัน?

เพราะ Citroën ในยุคนั้นมีวิธีคิดเกี่ยวกับช่วงล่างไม่เหมือนรถเยอรมัน

รถหลายยี่ห้อพยายามควบคุมตัวถังด้วยการทำสปริงและโช้กให้แข็งขึ้น

แต่ Citroën เลือกอีกแนวทาง

ปล่อยให้ล้อเคลื่อนที่ตามพื้นถนนให้มากที่สุด แล้วพยายามไม่ให้แรงจากถนนไปรบกวนตัวถังและผู้โดยสาร

ผลคือเวลาเจอถนนที่เป็นคลื่นหรือผิวไม่เรียบ

ล้ออาจทำงานอย่างหนักอยู่ข้างล่าง

แต่ผู้โดยสารด้านบนกลับรู้สึกถึงแรงกระแทกน้อยมาก

นี่คือเสน่ห์ของ Citroën Hydropneumatic

แล้วมันมีข้อเสียหรือไม่?

แน่นอนว่ามี

ระบบนี้มีความซับซ้อนมากกว่าช่วงล่างสปริงเหล็กทั่วไป

มีทั้ง

• Sphere

• Hydraulic pump

• ท่อแรงดัน

• วาล์ว

• Height Corrector

• กระบอกช่วงล่าง

• ซีลจำนวนมาก

รถที่ถูกละเลยมานานจึงสามารถมีค่าใช้จ่ายในการฟื้นระบบสูงได้

แต่ต้องแยกให้ออกระหว่าง

“ระบบซับซ้อน”

กับ

“ระบบไม่ทน”

เพราะ Citroën ที่ได้รับการบำรุงรักษาถูกต้องสามารถใช้งานระบบนี้ได้เป็นเวลานาน

ปัญหาส่วนใหญ่มักเกิดเมื่อรถมีอายุมาก ถูกซ่อมผิดวิธี ใช้น้ำมันผิดชนิด หรือเจ้าของปล่อยระบบไว้นานโดยไม่ดูแล

สิ่งที่ Citroën ทิ้งไว้ให้วงการรถยนต์

ทุกวันนี้เราอาจไม่ได้เห็น Hydropneumatic ใน Citroën รุ่นใหม่แล้ว

แต่แนวคิดหลายอย่างที่ Citroën เคยทำกลับกลายเป็นสิ่งปกติในรถยุคปัจจุบัน

ระบบรักษาระดับตัวรถ

Adaptive Suspension

Active Body Control

Air Suspension

ระบบปรับความสูงตามความเร็ว

ระบบควบคุมการเอียงของตัวถัง

รถหรูสมัยใหม่จำนวนมากกำลังพยายามทำสิ่งเดียวกับที่ Citroën เคยพยายามทำมาตั้งแต่กว่า 70 ปีก่อน

นั่นคือ

ทำอย่างไรให้ล้อทำงานกับถนน

โดยรบกวนคนที่นั่งอยู่บนรถให้น้อยที่สุด

และนี่คือเหตุผลว่าทำไม Citroën จึงเป็นมากกว่าเพียงผู้ผลิตรถยนต์จากฝรั่งเศส

มันคือหนึ่งในบริษัทที่เคยกล้าตั้งคำถามกับสิ่งที่วงการรถยนต์ถือว่าเป็น “เรื่องปกติ”

แม้ท้ายที่สุดเทคโนโลยีหลายอย่างจะหายไปเพราะต้นทุนและความซับซ้อน

แต่ DS, CX, XM, Xantia และ C5 ยังคงเป็นหลักฐานว่า

ครั้งหนึ่ง Citroën เคยสร้างรถโดยไม่สนใจว่าคนอื่นทำอย่างไร แต่ถามว่า “เราจะทำมันให้ดีกว่านี้ได้หรือไม่?”

Dearautoreview — ใช้จริง รีวิวตรง เล่าเหมือนคุยกับเพื่อน